İzmir Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı olarak faaliyet gösteren ESHOT’un 2024 yılında yaşadığı mali kriz, Sayıştay raporuyla yeniden gözler önüne serildi.
Sayıştay raporuna göre, kurumun mali sürdürülebilirliği risk altında. 2024 yılında 3,22 milyar TL bütçe açığı veren ESHOT, faaliyetlerini büyük oranda belediyeden transfer edilen kaynaklarla devam ettiriyor.
ESHOT'ta gelirlerin giderleri karşılama oranı yüzde 68,45’e geriledi, bilet fiyatları ise maliyetlerin çok altında kaldı.
Otobüs filosunun eski oluşu, yüksek personel giderleri ve artan "ücretsiz kart kullanımı" ESHOT'u zora sokuyor.
Her biniş 30 TL'lik ek kaynak demek!
Sayıştay, ESHOT’un 2019-2024 döneminde yalnızca 2022 yılında gelir-gider dengesini sağlayabildiğini saptadı. Rapora göre ESHOT, diğer yıllarda ise bütçe açığı verdi. Kurumun gelirlerinin yalnızca yüzde 26,71’inin bilet satışlarından geldiği tespit edildi.
Bir yolcu taşımanın maliyeti ortalama olarak 37,49 TL. Buna karşın, ESHOT'un bilet başına geliri ise yalnızca 6,87 TL.
Buna göre; ESHOT otobüslerine her biniş için yaklaşık 30 TL’lik ek finansman ihtiyacı doğuyor.
Raporda konuyla ilgili şu ifadeler kullanıldı:
“Bilet fiyatlarının kurumun faaliyet giderlerinin çok altına kalması, ESHOT Genel Müdürlüğünün mali yapısının bozulmasına, her geçen gün daha fazla dış mali kaynağa ihtiyaç duymasına ve sunmuş olduğu ulaşım hizmetini ancak büyükşehir belediyesinden alınan bağış ve yardımlarla yürütebilmesine sebep olmaktadır.”
Araç filosu eski
ESHOT’un otobüs filosunda yer alan araçların yaş ortalamasının 11,09 olduğu tespit edildi. Raporda, bu durumun bakım ve akaryakıt giderlerini artırdığı ifade edildi.
Raporda ayrıca; 2019 yılında araç başına 38 bin TL olan bakım maliyetinin 2024’te 650 bin TL’ye yükseldiği açıklandı.
Personel giderleri ise 2019-2024 arasında 9,83 kat artarken, faaliyet gelirleri 4,71 kat, toplam gelirler 6,98 kat arttı.
Yapılan değerlendirmede, “kurumun mali yapının bozuk olması nedeniyle mevcut otobüs filosunun yenileyememesinin, kurumun işletim maliyetlerini araç başına 824.885,47 TL artırarak hem mali yapısının daha da bozulmasına hem de verilen hizmet kalitesinin yeni otobüslere göre daha düşük olmasına neden olduğu anlaşılmaktadır” denildi.
Ücretsiz kartlar zarar ettirdi
2024 yılında taşınan yolcuların yüzde 22,57’si ücretsiz kart kullandığı görüldü. Bu durum, 2019-2024 yılları arasında kurumun yaklaşık 1,7 milyar TL gelir kaybetmesine neden oldu.
Raporda söz konusu durum şöyle açıklandı:
“Buna göre 2019-2024 yılları arasında serbest kart kapsamında ücretsiz taşınan yolcular sonucu kurumun toplam 1.644.278.084,17 TL hasılat kaybının olduğu görülmektedir. Bunun yanında, dini ve milli bayramlarda tüm yolcuların ücretsiz taşınması nedeniyle oluşan hasılat kaybı 94.911.080,53 TL olup, söz konusu dönemde ücretsiz taşınan yolcular nedeniyle kurumun hasılat kaybı toplamda 1.739.189.164,70 TL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutar ilgili dönemdeki tam bilet ücretleri üzerinden nominal olarak T.C. Sayıştay Başkanlığı İzmir Elektrik, Su, Havagazı, Otobüs ve Troleybüs Genel Müdürlüğü (ESHOT) 2024 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu 30 hesaplandığından, 2024 yılı cari bilet fiyatları üzerinden hesaplandığında hasılat kaybının çok daha yüksek olduğu açıktır.”
Diğer riskler
Sayıştay raporu, ESHOT’taki mali durumu tehdit eden başka unsurların da altını çizdi. Raporda şunlara da dikkat çekildi:
- Ödemeler personel şirketlerinden yapılıyor: İZELMAN ve İZENERJİ personel şirketlerine maaş ödemeleri aksadı. Maaşlar Büyükşehir'den aktarılan kaynaklarla ödendi. SGK primleri ve vergiler ise ödenemedi. Bu durum gecikme faizi ve borç yükü oluşturuyor.
- İşçiler izinlerini kullanmış değil: 673 işçinin 50-200 gün arasında, bazı işçilerin ise 150-200 gün arasında kullanılmamış izinleri bulunuyor. Bu izinler ileride ek mali soruna yol açabilir.
- Personel alımı yapılmamalı: Cari yıl toplam personel giderleri 3,3 milyar TL olup, bütçe gelirlerinin yüzde 49,22’sini oluşturuyor. Yasal sınırın altına ininceye kadar personel alımı yapılamaması gerekiyor.
- Banka kredileri ve varlık yönetimi: Faiz giderlerinde hatalar, hurda niteliğindeki varlıklara hatalı işlemler gibi uygulamalar mali yapıya zarar veriyor
- Fazla mesai: Çalışanların yıllık "fazla mesai" sınırlarının aşılması ve personelin izinlerini kullanamaması da raporda yer alan riskler arasında bulunuyor.
