İzmir İktisat Kongresi hem dönemin koşulları hem de alınan kararlarla öne çıkan, Türkiye’nin ekonomi tarihindeki en kritik toplantılardan biridir. İzmir’deki Banka–Han binasında bir araya gelen 1135 delege, genç Cumhuriyetin karşı karşıya olduğu ekonomik meseleleri masaya yatırmış ve ülkenin nasıl bir yol haritası izlemesi gerektiğini tartışmıştır. Bu kongrede benimsenen kararlar, ekonomik bağımsızlığı esas alan bir kalkınma anlayışını ortaya koymuştur. Bu yazıda İzmir İktisat Kongresi hangi alanda yapılmıştır, alınan kararlar ve önemi nedir, derledik.
İzmir İktisat Kongresi hangi alanda yapılmıştır?
İzmir İktisat Kongresi, Türkiye’nin ekonomik geleceğine yön vermek amacıyla tamamen ekonomi alanında gerçekleştirilmiş bir buluşma olarak tarihteki yerini aldı. Yeni devletin nasıl bir ekonomik model benimseyeceğinin tartışıldığı kongrede; sanayi, tarım, işçi, esnaf ve tüccar temsilcileri bir araya gelerek ülkenin kalkınma sürecine dair kritik kararlar aldı. Ekonomik bağımsızlığı merkeze alan bu toplantı, Cumhuriyet’in kuruluş felsefesinin ekonomik ayağını oluşturmasıyla da dikkat çekmektedir.
İzmir İktisat Kongresi ne zaman yapıldı?
İzmir İktisat Kongresi’nin toplandığı tarih 17 Şubat 1923’tür. Kongrenin açılışı; Manisa delegesi Kazım Karabekir’in yanı sıra Asım ve Fevzi Çakmak paşalar ile Rusya’nın Türkiye Büyükelçisi İbrahim Abilof’un katılımıyla yapılmıştır.
İzmir İktisat Kongresinin önemi nedir?
Yeni kurulan bir devletin meclisi olarak TBMM'nin o dönemki temel gündemi, ülkeyi işgalden temizlemekti. Buna rağmen ekonomik bağımsızlığın nasıl sağlanacağı sorusuna yanıt bulmak için bir iktisat kongresi düzenlendi. Kongrenin başkanlığına Kazım Karabekir getirildi. İzmir'in kurtuluşundan beş ay sonra, Lozan Antlaşması'ndan ise dört ay önce toplanan bu buluşma, Milli Mücadele'nin ekonomik boyutunu ortaya koyması bakımından büyük önem taşıyor.
İzmir İktisat Kongresi, katı ekonomik teorilere bağlı kalmadan, bilimsel verilere ve ülkenin gerçek ihtiyaçlarına uygun, uygulanabilir çözümler sunmasıyla önemini ortaya koymuştur.
İzmir İktisat Kongresinde alınan kararlar
Kongrede öne çıkan başlıca kararlar şu şekilde özetlenebilir:
- Hammadesi Türkiye'de bulunan ya da üretilebilen alanlarda sanayi tesisleri kurulması gerekmektedir.
- Küçük ölçekli el üretiminden hızlı fabrika ve büyük işletme düzenine geçilmelidir.
- Devletin ekonomik alanda da etkin bir yapıya kavuşmalı ve özel sektörün gerçekleştiremediği yatırımlara doğrudan el atılmalıdır.
- Özel girişimcilere finansman sağlayacak bir devlet bankası kurulmalıdır.
- Uluslararası rekabette ayakta kalabilmek için sanayi bütünlüklü ve planlı bir şekilde geliştirilmelidir.
- Yabancı tekel ve ayrıcalıklardan uzak durulmalıdır.
- Sanayiyi destekleyecek teşvikler verilmeli ve ulusal bankalar kurulmalıdır.
- Demiryolu projeleri belli bir program çerçevesinde ilerletilmelidir.
- Çalışanlara ''amele'' yerine ''işçi'' denilmelidir.
- İşçilerin örgütlenmesini sağlayacak sendi hakkı tanınmalıdır.
İzmir İktisat Kongresi hangi binada yapıldı?
19. yüzyılda inşa edilen Aram Hamparsumyan Hanı, İzmir İktisat Kongresi'nin yapıldığı binaydı. 1979'da yıkıldı ve arsası yıllarca otopark olarak kullanıldı. Nisan 2022'de yeniden inşasına başlanan yapı, 2023'te İzmir İktisat Kongre Merkezi adıyla açıldı. Hanın Hamparsumyan tarafından yaptırıldığı sanılsa da gerçek sahibi zaman içinde Guiffray, Bakırcıyanlar ve son olarak İzmirli tüccar Şerif Remzi Reyent olarak değişti. Reyent'in vefatıyla mirasçısı Ayla Ökmen'e geçen arsa daha sonra devlete satıldı.
Hamparsumyan ise İzmir'den dünyaya incir ihraç eden ''Smyrna İnciri'' ve ''Deve Markası'' ile ün kazanmış bir tüccardı; ticari başarılarının yanında bazı siyasi faaliyetleri nedeniyle devlet kayıtlarında takip altında olduğu da görülüyor. Kongre döneminde hanın bir bölümü incirden sabuna, halıdan zeytinyağına kadar pek çok yerli ürünün sergilendiği pavyonlarla doluydu. İzmir yangının ardından şehir dolup taşmış, halk evlerini delegelere açacak kadar misafirperverlik göstermişti.
Binanın yerinde 2001'de açılan İzmir İkitsat Kongresi Anıtı tüccar, sanayici, işçi ve çiftçiyi simgeleyen dört nikel sütundan oluşuyordu. Bu özet bilgiler Yaşar Ürük'ün anlatımlarından, Erol Şaşmaz'ın aktarımlarına dayanır.