UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Efes Antik Kenti’nin hemen bitişiğinde sürdürülen “Ziyaretçi Karşılama Merkezi” inşaatı, İzmir ve ülke gündeminde yeni bir krizin fitilini ateşledi. Projeye yönelik arkeolojik risk, kültürel peyzaj tahribatı ve mevzuata aykırılık iddiaları tartışılırken, İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, çalışmaların onaylı planlar ve yürürlükteki mevzuat çerçevesinde yürütüldüğünü açıkladı. Ege Çevre ve Kültür Platformu (EGEÇEP) ise bu açıklamaların yeterli olmadığını belirterek projeyi yargıya taşıyacağını duyurdu.
Tartışmaların odağındaki proje, Selçuk ilçesi Atatürk Mahallesi sınırlarında, Efes Ören Yeri’nin hemen bitişiğinde yer alıyor. 2025 yılının Nisan ayından bu yana iş makineleriyle sürdürülen çalışmalar, arkeologlar, çevre örgütleri ve kültür çevreleri tarafından yakından izleniyor.
Proje neden tartışma konusu oldu?
EGEÇEP’e göre karşılama merkezi ve otopark yapılması planlanan alanda bitki örtüsü tamamen ortadan kaldırıldı, saha paravanlarla çevrildi ve bölgeye tonlarca hafriyat döküldü. Platform, bu müdahalelerin Efes’in kültürel peyzajı açısından geri dönüşü olmayan zararlar yaratabileceğini savunuyor.
Başvurularda ayrıca alanın antik dönemde Koressos Yerleşimi ve liman bölgesi içinde yer aldığı, Lisimakhos dönemine ait sur duvarları ve Koressos Kapısı’na komşu konumda bulunduğu vurgulandı. Artemis Tapınağı’ndan Koressos Kapısı’na uzanan Kutsal Yol ve çevresindeki mezar yapılarıyla birlikte alanın son derece hassas bir arkeolojik bütünlük barındırdığı ifade edildi.
EGEÇEP’in resmi başvurusu ve talepleri
EGEÇEP, İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’na yaptığı başvuruda, inşaat faaliyetleri için kurul izni bulunup bulunmadığının açıklanmasını, izinlerin kapsamının kamuoyuyla paylaşılmasını ve sahadaki uygulamaların kurul kararlarına uygunluğunun denetlenmesini talep etti.
Platform ayrıca jeoradar ve jeofizik çalışmalarında tespit edildiği belirtilen olası kilise ve tapınak kalıntılarına dikkat çekerek, alanın bilimsel kazı yapılmadan bu ölçekte bir uygulamaya açılmasının ciddi riskler barındırdığını savundu.
Koruma Kurulu’ndan ayrıntılı yanıt
İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun EGEÇEP’e gönderdiği resmi yanıtta, 323 ada 67, 69 ve 70 parsellerin 1. derece arkeolojik sit alanı statüsünde olduğu bir kez daha teyit edildi.
Yanıtta, söz konusu taşınmazların Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun 11 Aralık 1976 tarihli ve A-262 sayılı kararıyla tescillendiği, 1991 ve 2010 yıllarında alınan kurul kararlarıyla sınırlarının belirlendiği ve revize edildiği hatırlatıldı.
Ayrıca alanın, İzmir 2 Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 28 Eylül 2011 tarihli kararıyla onaylanan 1/5000 ölçekli koruma amaçlı nazım imar planı ile İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 12 Ağustos 2016 tarihli kararıyla uygun bulunan 1/1000 ölçekli koruma amaçlı uygulama imar planı kapsamında yer aldığı belirtildi.
“Çalışmalar 2863 sayılı yasa kapsamında”
Kurul, onaylı koruma amaçlı imar planları doğrultusunda alınan kararlarla çevre düzenleme ve uygulama projelerinin uygun bulunduğunu bildirdi. Açıklamada, yürütülen tüm çalışmaların 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu çerçevesinde gerçekleştirildiği vurgulandı.
Sahadaki uygulamaların Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü ile ilgili Kazı Başkanlıklarının denetimi altında yürütüldüğü, bu denetim mekanizmalarının sürecin ayrılmaz bir parçası olduğu ifade edildi.
Tarihi kalıntı iddialarına net yanıt verilmedi
Kurulun yanıtında, EGEÇEP’in dilekçesinde yer alan jeoradar çalışmaları, kilise ve tapınak kalıntılarına ilişkin iddialara doğrudan bir değerlendirme yer almadı. Ancak mevcut uygulamaların yürürlükteki mevzuat ve kurul kararları doğrultusunda sürdürüldüğü bilgisi paylaşıldı.
EGEÇEP: “Yargı yoluna gidiyoruz”
EGEÇEP Eş Sözcüsü Avukat Arif Ali Cangı, projenin yargıya taşınacağını belirterek, yasal süre içinde dava açacaklarını açıkladı. Cangı, “Efes gibi insanlık mirası bir alanın bu şekilde tartışmalı projelerle karşı karşıya kalmasını kabul etmiyoruz. Konunun takipçisi olacağız ve Efes dostlarını mücadelemize katılmaya çağırıyoruz” ifadelerini kullandı.
Projenin kapsamı ve tartışmalı detaylar
Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen proje kapsamında, Vedius Gymnasiumu’nun tam karşısına bir “karşılama kapısı” inşa edilmesi planlanıyor. Projede alışveriş birimlerinin yer alacağı, Efes Antik Kenti’nin her iki kapısındaki mevcut dükkanların kaldırılarak tamamının bu yeni merkeze taşınacağı ifade ediliyor.
Alanda ayrıca otopark yapılması öngörülüyor. Ancak çevre ve kültür örgütleri, bölgedeki hafriyatın arkeolojik tabakalara zarar verdiği ve geri dönüşü olmayan tahribatlara yol açabileceği iddiasını gündemde tutuyor.
Tapınak ve kilise iddiaları yeniden gündemde
Arkeolog Yusuf Yavaş, 2013 yılında Viyana Teknik Üniversitesi’nden Dr. Sırrı Seren tarafından yapılan jeofizik ve jeoradar araştırmalarında, Küçük Tusan bölgesinde yer alan Roma villasına ek olarak, Vedius Gymnasiumu ile Selçuk–Kuşadası karayolu arasında bir kilise ve tapınak olması muhtemel yapıların tespit edildiğini hatırlattı.
Bu tespitlerin, alandaki çalışmaların bilimsel hassasiyetle ele alınması gerektiğini bir kez daha ortaya koyduğu belirtiliyor.
Siyasi tartışma da büyüyor
Efes’teki karşılama merkezi projesi, siyasetin de gündemine taşındı. AK Parti İzmir Milletvekili Mahmut Atilla Kaya, projeye yönelik eleştirilerin dezenformasyon içerdiğini savunarak, betonarme yapı ve AVM iddialarını yalanladı.
Kaya, projenin demonte ve taşınabilir yapılardan oluştuğunu, amacın Efes’i ticari ve fiziki yükten arındırmak olduğunu belirtti. CHP’li siyasetçilerin projeyi siyasi polemik konusu yaptığını öne süren Kaya, projenin bilimsel ve korumacı bir yaklaşım taşıdığını ifade etti.
Mahmut Atilla Kaya'nın açıklaması şu şekilde:
"CHP'li siyasetçilerin, Efes Antik Kenti üzerinden yürüttükleri algı çalışmaları, çarpıtmalar ve bilinçli dezenformasyon girişimlerini hayretle karşılıyorum.
Mensubu oldukları siyasi partinin Genel Başkanı'nın ve İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı'nın adet haline getirerek sürekli sergiledikleri, kurgu ve montaj tipi yaklaşım tarzı, sanırım onları da cezbetti.
1- Sosyal Medya vasıtasıyla bir görsel paylaşılmış, Efes'e AVM yapılacağı ve katlı otopark kurulacağı iddia edilmiştir.
Bu koca bir yalandır, paylaşılan görsel tamamen hayal ürünüdür.
Projede, tamamen demonte ticari alanlar ve hiçbir katlı yapıya sahip olmayacak açık otopark alanı vardır. Paylaşılan görsel sahtedir, tamamen manipülasyona yöneliktir.
2-"Efes'e beton dökülüyor" iddiası külliyen yalandır.
Ortada hiçbir betonarme bir yapı yoktur. Yapılar demonte ve taşınabilir niteliktedir. Alan düzenlemesi dolgu toprağı ve peyzaj çalışmasıdır. Proje, mevcut ticari yükü daha da azaltarak antik kenti rahatlatacaktır.
Bugün yapılan iş, Efes'in kalbine beton dökmek değil, yıllar önce CHP tarafından geçmişte antik alanın içine yerleştirilmiş, düzensiz yapıları ve ticari baskıyı ortadan kaldırmaktır. Efes, beton yükünden arındırılmaktadır.
3- Projedeki dükkanların büyük sermayeye verileceği iddia edilmiştir.
Bu dükkanlar, yıllardır Efes Alt Kapı'da ticari faaliyetini sürdüren, Selçuk'un yerel esnafına tahsis edilmekte ve Selçuklu esnafımız Bakanlığımızca bu şekilde korunmaktadır.
Açıklama yapmadan önce Selçuklu esnaflarımızı bir ziyaret etmiş olsalardı gerçekleri rahatlıkla öğrenebilirlerdi.Halen mevcut dükkanların ve otoparkın bulunduğu alanda, Bizans Sarayı kalıntıları bulunmaktadır.
Alan boşaltıldığında kazılar hızlanacak ve Efes'in saklı mirası gün yüzüne çıkarılacaktır.
Dolayısıyla bu proje tarihi örten değil, tarihi ortaya çıkaran bir projedir.
4- Dünyanın hiçbir gelişmiş ülkesinde antik kentlerin tam ortasında dükkan ve otopark bulunmaz. Efes'te yıllardır süren bu çarpıklık planlı, bilimsel ve kararlı bir iradeyle sona erdirilmektedir.
CHP’li Güç’ten İnan’ın Çeşme Projesi çağrısına yanıt: İşleri güçleri imar planlarıİçeriği GörüntüleYürütülen projeyle birlikte otopark karmaşası da çözüme kavuşacaktır. Alanda nefes alan, yeşil dokusu güçlendirilmiş bir karşılama merkezi oluşturulacaktır.
Bundan rahatsız olanlar, bilime, planlamaya ve insanlık mirasını koruma iradesine düşmanlık etmektedir.
Kamuoyuna eksik ve yanlış bilgi sunmak, gerilim üretmek ve buradan siyasi kazanç devşirmeye çalışmak, siyasetin seviyesine katkı sunmaz. Aksine, toplumsal sorumluluk gerektiren temsil makamlarının ciddiyetiyle bağdaşmayan bir tutum ortaya koyar."
Gözler yargı sürecinde
Bir yanda resmi kurumların mevzuat ve onaylı plan vurgusu, diğer yanda çevre ve kültür örgütlerinin arkeolojik risk uyarıları bulunuyor. Açılması beklenen dava ile birlikte Efes Antik Kenti’ndeki karşılama merkezi projesinin geleceği, yargının vereceği kararla şekillenecek.
