Türkiye, 24 yıl aradan sonra yeniden Dünya Kupası sahnesine çıkmaya hazırlanıyor. Bu haber, futbolseverlerde doğal olarak büyük bir heyecan yaratırken; sosyal medyada dikkat çekici başka bir tartışma da yeniden alevlendi: Millî takımın şarkısı ne olacak?
Bu sorunun ortaya çıkması bile ilginç. Çünkü son yirmi yılda millî takım için onlarca şarkı yapıldı. Kimi popüler sanatçılar tarafından seslendirildi, kimi büyük prodüksiyonlarla desteklendi. Ancak konu dönüp dolaşıp yine aynı noktaya geliyor: Tarkan’ın 2002 Dünya Kupası için seslendirdiği “Bir Oluruz Yolunda”.
Aradan geçen onca yıla rağmen neden hiçbir şarkı onun yerini dolduramadı?
Bu sorunun cevabı müzikte değil, iletişimde saklı olabilir.
İletişim araştırmacıları uzun zamandır kültürel ürünlerin anlamlarının yalnızca üreticiler tarafından belirlenmediğini söyler. İngiliz kültürel çalışmalar ekolünün önemli isimlerinden Stuart Hall’a göre anlam, mesajın üretildiği anda değil, insanlar tarafından yorumlandığı süreçte oluşur. Başka bir ifadeyle bir şarkıyı unutulmaz yapan yalnızca melodisi ya da sözleri değildir; insanların ona yüklediği anlamdır.
2002’de Türkiye’nin yaşadığı deneyim tam da buydu.
Türkiye, tarihinde ilk kez Dünya Kupası’nda yarı finale yükselmiş, milyonlarca insan aynı duyguda buluşmuştu. O yaz, futbol yalnızca futbol değildi. Sokaklarda asılan bayraklar, televizyon yayınları, gazetelerin manşetleri ve insanların gündelik sohbetleri ortak bir ulusal hikâye üretiyordu. “Bir Oluruz Yolunda” ise bu hikâyenin müzikal sembolüne dönüştü.
Bugün şarkıyı dinleyenlerin önemli bir kısmı yalnızca müziği hatırlamıyor. Japonya ve Güney Kore’de oynanan maçları, sabaha karşı kurulan alarmları, sevinç gözyaşlarını ve dünya üçüncülüğünün yarattığı kolektif gururu da hatırlıyor. Şarkı, bireysel hafızalar ile toplumsal hafızanın kesişim noktasına yerleşmiş durumda.
Fransız sosyolog Maurice Halbwachs’ın “kolektif hafıza” kavramı tam da bunu anlatır. Bazı anılar bireysel değildir; toplum tarafından birlikte üretilir ve birlikte hatırlanır. 2002 Dünya Kupası deneyimi Türkiye için böyle bir hafıza alanı oluşturmuştur. Şarkı ise bu hafızanın en görünür taşıyıcılarından biri hâline gelmiştir.
Bu durum yalnızca Türkiye'ye özgü değil. İngiltere'nin meşhur futbol marşı Three Lions da bunun iyi bir örneği. Şarkı ilk kez 1996 Avrupa Şampiyonası öncesinde yayımlandığında İngiltere, futbolda yaklaşık otuz yıldır büyük bir başarı elde edememişti. Taraftarlar her turnuvaya büyük umutlarla gidiyor, ancak çoğu zaman hayal kırıklığıyla dönüyordu. Three Lions tam da bu duyguya seslendi. Şarkı, alışıldık spor marşlarının aksine zaferleri değil, başarısızlıkları, kaçan fırsatları ve buna rağmen hiç tükenmeyen umudu anlatıyordu. Nakarattaki "It's coming home" ifadesi yıllar boyunca İngiliz futbol kültürünün bir parçasına dönüştü. İngiltere kupayı kazanamadı, ancak şarkı her turnuvada yeniden söylendi; çünkü insanlar şarkıda kendilerini buldu. Tarkan'ın "Bir Oluruz Yolunda"sı ile Three Lions arasındaki benzerlik de burada ortaya çıkıyor. Biri bir başarı hikâyesinin, diğeri ise bitmeyen bir umudun sembolü oldu. Her iki durumda da kalıcı olan şey müziğin kendisinden çok, şarkıların temsil ettiği kolektif duyguydu. İletişim çalışmalarının gösterdiği gibi, kültürel ürünler ancak toplumsal hafızayla birleştiğinde kuşaklar boyunca yaşayabiliyor.
Fransız siyaset bilimci ve sosyolog Benedict Anderson’un Hayali Cemaatler: Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması kitabında belirttiği “hayali cemaatler” yaklaşımı da burada açıklayıcıdır. Anderson’a göre uluslar, birbirini hiç tanımayan insanların ortak semboller etrafında kendilerini aynı topluluğun üyesi olarak hissetmeleriyle oluşur. Milli takım şarkıları da bu sembollerden biridir. Bir marş ya da şarkı, milyonlarca insanın aynı anda aynı duyguyu yaşadığına dair güçlü bir his yaratır.
Dolayısıyla bugün yapılan millî takım şarkılarının çoğu, aslında Tarkan’la değil, 2002 yazının toplumsal hafızasıyla yarışmaktadır. Bu nedenle teknik olarak daha iyi, daha güncel ya da daha güçlü prodüksiyonlara sahip olmaları sonucu değiştirmemektedir. Çünkü insanlar yalnızca bir şarkıyı değil, bir dönemi özlemektedir.
Belki de bu yüzden yeni Dünya Kupası yolculuğunda asıl soru “Yeni Tarkan şarkısı hangisi olacak?” değildir.
Asıl soru, bu takımın yeni kuşağa hangi ortak hikâyeyi anlatacağıdır.
Eğer bu kadro milyonlarca insanın hafızasında yer edecek yeni bir başarı hikâyesi yazabilirse, bugün henüz adını bilmediğimiz bir şarkı da yarının “Bir Oluruz Yolunda”sına dönüşebilir. Çünkü iletişim çalışmalarının bize öğrettiği temel gerçek şudur: Bazı şarkılar ünlü oldukları için hatırlanmaz; hatırlanmaya değer bir hikâyenin parçası oldukları için unutulmaz olurlar.